गाजामा युद्धको तीन वर्ष : ध्वस्त संरचनाबीच जीवन धान्न संघर्षरत नागरिक

काठमाडौं । इजरायलमाथि हमास नेतृत्वको अक्टोबर ७, २०२३ को आक्रमणपछि सुरु भएको युद्धले तीन वर्षमा गाजालाई पहिचान गर्नै नसकिने गरी परिवर्तन गरिदिएको छ ।

इजरायलको निरन्तर हवाई तथा स्थल आक्रमणले गाजा पट्टीका विशाल भूभाग ध्वस्त भएका छन् ।

हजारौँ घर तथा बस्ती नष्ट भएका छन् भने सडक, अस्पताल, विद्यालय, खानेपानी र अन्य अत्यावश्यक पूर्वाधारमा गम्भीर क्षति पुगेको छ ।

गाजाको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार युद्ध सुरु भएयता ७४ हजार २४५ भन्दा बढी प्यालेस्टिनीको मृत्यु भइसकेको छ ।

करिब २० लाख जनसंख्या रहेको गाजामा बारम्बारको विस्थापन र सैन्य निकासी आदेशले परिवार तथा समुदायलाई आफ्नो घर छाड्न बाध्य बनाएको छ ।

अक्टोबर २०२५ मा युद्धविराम घोषणा गरिए पनि गाजामा पीडा रोकिएको छैन । स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार युद्धविराम लागू भएयता पनि १ हजार ४६२ प्यालेस्टिनीको मृत्यु भइसकेको छ । इजरायली आक्रमण तथा अन्य सैन्य गतिविधि निरन्तर जारी रहेको बताइएको छ ।

घरबाहिरै बित्दैछ दैनिकी

तीन वर्षको युद्धले गाजामा मानिसहरू कहाँ बस्छन् भन्ने मात्र होइन, उनीहरूको दैनिक जीवन नै बदलिदिएको छ ।

घर, नियमित खानेपानी, विद्युत् र यातायातजस्ता सामान्य जीवनका आधारभूत सुविधा लाखौँ मानिसका लागि अब सहज रूपमा उपलब्ध छैनन् ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार सेप्टेम्बरमा गाजाको ९४ प्रतिशत जनसंख्यालाई तत्काल आश्रय र आधारभूत घरेलु सामग्री आवश्यक थियो । करिब ६५ प्रतिशत परिवार पाल वा अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका थिए ।

धेरै परिवारसँग पर्याप्त ओछ्यान, बत्ती, खाना पकाउने सामग्री र सरसफाइका साधनसमेत छैनन् ।

खानेपानीको अवस्था पनि गम्भीर छ । अगस्टको सुरुवातमा मूल्यांकन गरिएका परिवारमध्ये ९१ प्रतिशतले मध्यमदेखि उच्च स्तरको पानी अभाव भोगिरहेका थिए । जुनमा यो दर ८४ प्रतिशत थियो ।

गाजामा विद्युत्को नियमित ग्रिड सञ्चालनमा छैन । अत्यावश्यक सेवा र घरहरू जेनेरेटरमा निर्भर छन् । तर इन्धन, इन्जिन आयल र स्पेयर पार्ट्सको अभावले त्यो विकल्प पनि कठिन बन्दै गएको छ ।

क्षतिग्रस्त सडक तथा सञ्चार सञ्जालका कारण यातायात, फोन, इन्टरनेट र आधारभूत सेवामा पहुँच थप कठिन भएको छ ।

यसले गाजाको दैनिक जीवनलाई नै बाँच्नका लागि संघर्षमा परिणत गरेको छ । पानी जम्मा गर्नेदेखि मोबाइल चार्ज गर्ने, खाना पकाउने, नुहाउने र आवश्यक सेवा लिन जानेसम्मका सामान्य कामका लागि पनि अतिरिक्त स्रोत र योजना आवश्यक पर्न थालेको छ ।

युद्धले गाजाको अर्थतन्त्रलाई पनि लगभग तहसनहस बनाएको छ । व्यवसाय तथा स्थानीय उद्योग नष्ट हुँदा परिवारको आम्दानी घटेको छ भने मानिसहरूको खरिद क्षमता पनि तीव्र रूपमा कमजोर भएको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय व्यापार तथा विकास सम्मेलनका अनुसार अक्टोबर २०२३ यता गाजाका ९२ प्रतिशत आर्थिक प्रतिष्ठान क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएका छन् । बेरोजगारी दर ७८ प्रतिशत पुगेको छ ।

सन् २०२५ मा प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन केवल २१२ अमेरिकी डलर थियो, जुन सन् २०२२ को तुलनामा करिब १७ प्रतिशत मात्रै हो ।

कृषि र उद्योग क्षेत्रको उत्पादन सन् २०२२ को तुलनामा ६–६ प्रतिशतमा झरेको छ भने निर्माण क्षेत्रको उत्पादन केवल १ प्रतिशतमा सीमित भएको छ ।

वस्तुको आपूर्तिमा प्रतिबन्ध र युद्धका कारण सेप्टेम्बरमा मूल्यहरू अक्टोबर २०२३ अघिको तुलनामा करिब २०० प्रतिशत बढी रहेको संयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएको छ ।

रोजगारी र आम्दानी गुमेपछि धेरै परिवार मानवीय सहायता, ऋण र साना अनौपचारिक काममा निर्भर भएका छन् । नगदसमेत दुर्लभ बन्दै गएपछि डिजिटल भुक्तानी र विद्युतीय वालेटको प्रयोग बढेको छ ।

विद्यालय होइन, पालमा पढ्दै बालबालिका

गाजाको शिक्षा प्रणालीमा युद्धको प्रभाव अझ गम्भीर छ ।

युनिसेफका अनुसार गाजाका करिब ९८ प्रतिशत विद्यालय क्षतिग्रस्त वा नष्ट भएका छन् । बाँकी रहेका धेरै विद्यालय विस्थापित मानिसका लागि आश्रयस्थलका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन् ।

अप्रिल २०२६ सम्म ४ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका करिब ७ लाख बालबालिकाले लगातार झन्डै तीन वर्ष नियमित विद्यालय शिक्षा गुमाएका थिए ।

धेरै बालबालिका विद्यालयको कक्षाकोठामा होइन, पाल र अस्थायी सिकाइ केन्द्रमा अध्ययन गरिरहेका छन् । करिब २ लाख बालबालिका शिक्षाबाट पूर्ण रूपमा वञ्चित रहेको बताइएको छ ।

लगातार तीन वर्षको अवरुद्ध शिक्षाले बालबालिकाको आधारभूत सीपमा गम्भीर असर पार्नुका साथै एउटा पुस्ताको दीर्घकालीन शैक्षिक भविष्य नै प्रभावित हुने चेतावनी प्यालेस्टिनी शिक्षा मन्त्रालयले दिएको छ ।

गाजाको स्वास्थ्य प्रणाली पनि लगभग पतनको अवस्थामा पुगेको छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार गाजाका सबै ३६ अस्पतालमा क्षति पुगेको छ । तीमध्ये अहिले १९ वटा मात्रै सञ्चालनमा छन् र कुनै पनि अस्पताल पूर्ण क्षमतामा चल्न सकेको छैन ।

सञ्चालनमा रहेका अस्पतालमा औषधि, चिकित्सा उपकरण, परीक्षण सामग्री र इन्धनको गम्भीर अभाव छ । यसको असर क्यान्सर उपचार, डायलाइसिस तथा दीर्घरोगीको उपचारमा परेको छ ।

अक्टोबर २०२३ यता करिब १२ हजार ४०० बिरामीलाई गाजाबाहिर उपचारका लागि स्थानान्तरण गरिएको छ ।

तर विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार गाजाभित्र उपलब्ध नहुने विशेषज्ञ उपचार आवश्यक पर्ने अझै हजारौँ बिरामी छन् ।

अपर्याप्त आश्रय, भीडभाड, खानेपानी र सरसफाइको कमजोर अवस्थाले संक्रामक रोग फैलिने जोखिम पनि बढाएको डब्ल्यूएचओले चेतावनी दिएको छ ।

युद्धले गाजाको भूगोल र मानिसहरूको बसोबासको स्वरूपसमेत परिवर्तन गरिदिएको छ । इजरायली सैन्य नियन्त्रण र आवागमन प्रतिबन्धका कारण गाजा विभिन्न क्षेत्रमा विभाजित भएको छ ।

‘यल्लो लाइन’ भनिने सैन्य सीमांकनले इजरायली सैन्य उपस्थिति र प्रतिबन्धित क्षेत्र छुट्याउँछ ।

अक्टोबर २०२५ को युद्धविरामपछि पनि यो रेखा थप जनघनत्व भएका क्षेत्रमा विस्तार गरिएको र धेरै परिवारलाई पुनः विस्थापित हुनुपरेको बताइएको छ ।

सेप्टेम्बरमा युरो–मेड ह्युमन राइट्स मोनिटरले इजरायली सैन्य नियन्त्रण र आवागमन प्रतिबन्ध गाजाको करिब ७० प्रतिशत भूभागमा रहेको दाबी गरेको थियो ।

यसले २० लाखभन्दा बढी प्यालेस्टिनीलाई गाजाको ३० प्रतिशतभन्दा कम भूभागमा सीमित गरेको उसको भनाइ छ ।

दक्षिणी गाजाको रफाह यसको स्पष्ट उदाहरण बनेको छ । युद्धका क्रममा गाजाका विभिन्न क्षेत्रबाट विस्थापित १० लाखभन्दा बढी मानिसले रफाहमा आश्रय लिएका थिए ।

तर मे २०२४ मा इजरायली सैन्य कारबाहीपछि संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार रफाहबाट ८ लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भए ।

अहिले पश्चिमी क्षेत्र मवासी रफाहबाहेक लगभग पूरै रफाह इजरायली नियन्त्रणमा रहेको बताइएको छ । यसका कारण विस्थापित मानिसहरू आफ्ना घर फर्कन सकेका छैनन् ।

युद्धअघि सन् २००७ देखि हमासले गाजाको नागरिक प्रशासन र सुरक्षा व्यवस्था सञ्चालन गर्दै आएको थियो । तर युद्धले उक्त प्रणालीलाई गम्भीर रूपमा कमजोर बनाएको छ ।

जुलाईमा हमासले गाजाको प्रशासनिक अधिकार ‘नेसनल कमिटी फर द एडमिनिस्ट्रेसन अफ गाजा’लाई हस्तान्तरण गर्ने घोषणा गरेको थियो । तर उक्त प्रक्रिया अझै कार्यान्वयनमा आइसकेको छैन ।

युद्धका क्रममा प्रहरी र सुरक्षा चौकीहरूमा पनि आक्रमण भएका छन् । संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार कार्यालयका अनुसार सन् २०२६ जनवरीदेखि मेसम्म प्रहरीमाथि कम्तीमा १२ वटा आक्रमण भएका थिए, जसमा ५३ जनाको मृत्यु भयो । मृतकमध्ये ३५ जना प्रहरी थिए ।

सार्वजनिक प्रशासन र सुरक्षा संरचनामाथिका आक्रमणले नागरिक सुरक्षा कमजोर बनाउँदै अराजकता बढाएको संयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएको छ ।

तीन वर्षको युद्धले गाजाका मानिसहरूको जीवनको लगभग हरेक पक्ष परिवर्तन गरिदिएको छ—घर, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, यातायातदेखि सुरक्षा र शासन व्यवस्थासम्म ।

युद्धविराम घोषणा भए पनि आक्रमण, विस्थापन, आर्थिक संकट र मानवीय आवश्यकताहरू कायमै छन् ।

लाखौँ मानिसका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती सामान्य जीवनमा फर्किनु बनेको छ । तर त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार, सेवा र सुरक्षित वातावरण कहिले पुनःस्थापित हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन ।